با ظهور رسانههای الکترونیکی، این نگرانی شکل گرفت که فناوریهای جدید به تدریج جای کتابهای چاپی را بگیرند و عمر نشر کاغذی به پایان برسد. با این حال، تجربه سالهای گذشته نشان داده است که گسترش کتابهای الکترونیکی لزوماً به معنای حذف کتابهای چاپی نیست و هر دو شکل از کتاب همچنان مخاطبان خود را دارند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، امروز بسیاری از افراد به جای حمل یک جلد کتاب، مطالعه خود را از طریق تلفن همراه انجام میدهند. یکی از مهمترین مزیتهای کتاب الکترونیکی این است که میتوان آن را همیشه و همهجا همراه داشت؛ چه در مسیر رفتوآمد، چه هنگام استراحت و چه در زمانهایی که فرصت مطالعه محدود است. از سوی دیگر، یک گوشی هوشمند یا تبلت میتواند بهراحتی تعداد زیادی کتاب را در خود جای دهد و خواننده را از حمل چندین جلد کتاب چاپی بینیاز کند.
بنابر روایت مهر، کتابخوانی دیجیتال سالهاست وارد عرصه نشر و مطالعه شده است. توسعه رایانهها، گسترش اینترنت و فراگیر شدن گوشیهای هوشمند و تبلتها باعث شده دسترسی به کتابهای الکترونیکی بسیار سادهتر از گذشته باشد. امروزه مخاطب میتواند در مدت کوتاهی کتاب موردنظر خود را دریافت و مطالعه کند.
البته رسیدن کتاب به این شکل، حاصل یک روند طولانی در تاریخ نشر است. نزدیک به ۶۰۰ سال از زمانی میگذرد که گوتنبرگ با توسعه صنعت چاپ، شیوه تولید و انتشار کتاب را متحول کرد. از آن زمان تاکنون، فناوری و نیازهای مخاطبان باعث شده شکل عرضه کتاب بارها تغییر کند و کتاب از نسخههای چاپی به قالبهای دیجیتال و الکترونیکی نیز راه پیدا کند.
با این حال، ظهور کتابهای الکترونیکی را نمیتوان پایان دوران کتابهای چاپی دانست. همچنان بسیاری از کتابخوانها نسخه کاغذی را به شکلهای جدید ترجیح میدهند و در مقابل، گروهی نیز به دلیل سهولت دسترسی و امکانات دیجیتال، مطالعه الکترونیکی را انتخاب میکنند.
به مناسبت روز جهانی کتاب الکترونیکی، نگاهی داریم به اینکه کتاب الکترونیکی چگونه شکل گرفت، چه مسیری را طی کرد و چرا طی سالهای اخیر به یکی از بخشهای مهم صنعت نشر و فرهنگ مطالعه تبدیل شده است.
کتاب الکترونیکی؛ شکل تازهای از مطالعه
کتاب الکترونیکی نسخهای دیجیتال از یک کتاب است که برای مطالعه آن به ابزارهایی مانند رایانه، تلفن همراه، تبلت یا کتابخوانهای دیجیتال نیاز است. برخلاف نسخههای چاپی، در تولید کتاب الکترونیکی از کاغذ و فرایند چاپ استفاده نمیشود و محتوای اثر در قالب یک فایل دیجیتال در اختیار مخاطب قرار میگیرد.
برخی کتابهای دیجیتال از نظر ظاهر شباهت زیادی به نسخههای چاپی دارند، اما در کنار متن، امکاناتی را ارائه میکنند که در کتاب کاغذی در دسترس نیست. برای نمونه، خواننده میتواند در متن جستوجو کند، اندازه فونت را تغییر دهد و در برخی آثار از لینکها یا محتوای چندرسانهای استفاده کند.
دسترسی آسان، یکی از اصلیترین ویژگیهای کتابهای الکترونیکی است. کاربر میتواند تعداد زیادی کتاب را در تلفن همراه یا تبلت خود ذخیره کند؛ قابلیتی که برای دانشآموزان، دانشجویان و افرادی که مطالعه زیادی دارند، کاربرد ویژهای دارد.
با وجود این، دیجیتالی شدن کتاب به معنای بیکاربرد شدن نسخه چاپی نیست. همچنان افراد زیادی مطالعه کتاب کاغذی را ترجیح میدهند و در مقابل، برخی مخاطبان به دلیل سرعت دسترسی و قابلیتهای دیجیتال، نسخه الکترونیکی را انتخاب میکنند. به همین دلیل، کتاب الکترونیکی امروز بیشتر به عنوان یکی از شیوههای جدید انتشار و مطالعه، در کنار کتاب چاپی شناخته میشود.
کتاب الکترونیکی چگونه شکل گرفت؟
کتاب الکترونیکی به شکل امروزی، حاصل یک ایده ناگهانی نیست و برای رسیدن به این مرحله، ایدهها و فناوریهای مختلفی در طول زمان شکل گرفتهاند.
یکی از این ایدهها در سال ۱۹۳۰ مطرح شد. باب براون، نویسنده آمریکایی، پس از تماشای یکی از نخستین فیلمهای صوتی، درباره آینده کتاب و شیوههای تازه مطالعه اندیشید و ایدهای را برای خواندن متن با کمک فناوری مطرح کرد. البته در آن زمان امکانات فنی لازم برای عملی کردن چنین ایدهای وجود نداشت و این طرح بیشتر تصویری از آینده مطالعه بود.
حدود دو دهه بعد، در سال ۱۹۴۹، آنجلا رویز روبلس، معلم و مخترع اسپانیایی، دستگاهی طراحی کرد که هرچند نمیتوان آن را کتاب الکترونیکی به معنای امروزی دانست، اما یکی از تلاشهای اولیه برای تغییر شیوه مطالعه و کاهش حجم و وزن کتابها به شمار میرفت.
هدف روبلس این بود که دانشآموزان برای رفتن به مدرسه مجبور نباشند تعداد زیادی کتاب سنگین را با خود حمل کنند. این اختراع هیچگاه به تولید گسترده نرسید، اما در تاریخ فناوری مطالعه به عنوان یکی از نمونههای اولیه این مسیر شناخته شد.
یکی از نقاط عطف مهم در تاریخ کتاب الکترونیکی به سال ۱۹۷۱ بازمیگردد. در این سال، مایکل هارت، دانشجوی دانشگاه ایلینوی، متن «اعلامیه استقلال آمریکا» را وارد یک رایانه کرد. این اثر بعدها به عنوان نخستین کتاب الکترونیکی پروژه گوتنبرگ شناخته شد.
هارت ایدهای ساده اما تأثیرگذار داشت: آثار مکتوب را به صورت دیجیتال در اختیار مردم قرار دهد تا دریافت و مطالعه آنها آسانتر شود. او کار خود را با آثاری که حقوق نشرشان به پایان رسیده بود ادامه داد و پروژهای را پایهگذاری کرد که بعدها «پروژه گوتنبرگ» نام گرفت.
این پروژه را میتوان یکی از نخستین تلاشهای مهم برای ایجاد یک کتابخانه دیجیتال و فراهم کردن دسترسی رایگان به آثار متنی دانست. با توسعه رایانههای شخصی و پس از آن گسترش اینترنت، انتشار و مطالعه کتابهای الکترونیکی نیز آسانتر شد.
در ابتدا و همزمان با رشد فناوری و رایانههای شخصی، این تصور وجود داشت که رسانههای الکترونیکی سرانجام جای رسانههای چاپی را خواهند گرفت. اما تجربه چند دهه اخیر نشان داد که این دو قالب الزاماً رقیب یکدیگر نیستند و کتاب الکترونیکی میتواند در کنار کتاب چاپی به حیات خود ادامه دهد.
چرا کتابهای الکترونیکی گسترش یافتند؟
رشد کتابهای الکترونیکی تنها به علاقه مردم به فناوری مربوط نمیشود. توسعه فناوری اطلاعات، افزایش استفاده از رایانههای شخصی و گسترش دسترسی به اینترنت، زیرساختهای لازم برای شکلگیری و توسعه این نوع نشر را فراهم کردند.
در کنار این عوامل، کاهش هزینهها و کوتاه شدن فرایند انتشار نیز نقش مهمی داشت. در نشر سنتی، چاپ، انبارداری و حملونقل هزینههای قابلتوجهی به ناشر تحمیل میکند؛ در حالی که در نشر دیجیتال بخش زیادی از این هزینهها کاهش مییابد.
ناشر همچنین میتواند نسخه دیجیتال یک اثر را بدون نیاز به چاپ شمارگان بالا در اختیار مخاطبان قرار دهد. این ویژگی برای آثاری که جامعه مخاطبان محدودتری دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
سرعت انتشار و دسترسی نیز از دیگر عوامل گسترش کتابهای الکترونیکی است. مخاطب دیگر الزاماً مجبور نیست برای خرید کتاب به کتابفروشی مراجعه کند یا منتظر ارسال نسخه چاپی بماند؛ بلکه میتواند در مدت کوتاهی به نسخه دیجیتال اثر دسترسی پیدا کند.
این ویژگی، محدودیتهای جغرافیایی را نیز کاهش داده است. فردی که در منطقهای دور از مراکز اصلی عرضه کتاب زندگی میکند، در صورت دسترسی به اینترنت میتواند به همان محتوایی دسترسی داشته باشد که برای مخاطبان شهرهای بزرگ فراهم است.
کتابهای الکترونیکی مزایای دیگری نیز دارند؛ از جمله سرعت بیشتر انتشار، کاهش هزینههای تولید و توزیع، دسترسی سادهتر کاربران از نقاط مختلف، امکان جستوجوی سریع در متن و سهولت نگهداری و آرشیو اطلاعات.
کاهش یا حذف بخشی از هزینههای چاپ و انبارداری همچنین به ناشر امکان میدهد آثار را با ریسک کمتری منتشر کند. در مدلهای دیجیتال، امکان نزدیک کردن میزان عرضه به میزان تقاضای مخاطب نیز وجود دارد؛ موضوعی که در نشر سنتی به دلیل هزینههای چاپ و نگهداری، دشوارتر است.
با وجود تمام این مزایا، نشر الکترونیکی با چالشهایی نیز همراه است. رعایت حقوق پدیدآورندگان، حفظ اعتبار و اصالت منابع و تضمین دسترسی پایدار به اطلاعات، از جمله مسائلی است که در این حوزه اهمیت دارد.
در نخستین سالهای ظهور رسانههای الکترونیکی، این نگرانی وجود داشت که فناوری جدید جای کتاب و نشر چاپی را بگیرد. اما تجربه نشان داده است که چنین اتفاقی الزاماً رخ نمیدهد. کتاب چاپی همچنان برای بخش قابلتوجهی از مخاطبان جذابیت دارد و کتاب الکترونیکی نیز در کنار آن، به عنوان شیوهای دیگر برای دسترسی به محتوا گسترش یافته است.
بنابراین، نشر الکترونیکی را نمیتوان صرفاً جایگزینی کامل برای نشر چاپی دانست؛ این شیوه در بسیاری از موارد مکمل کتاب چاپی است و در برخی شرایط نیز میتواند جایگزین آن شود.
در نهایت، ورود کتابهای الکترونیکی به معنای پایان عمر کتابهای چاپی نیست؛ آنچه تغییر کرده، بیشتر از آنکه اصل کتاب باشد، شیوه دسترسی مخاطب به کتاب و گستره انتخاب اوست.
کد مطلب 2276470
-
وقتی شعر فارسی دستورالعمل آرامش مینویسد؛ همنوایی حافظ و مولانا با آموزههای وحیانی برای درمان اضطراب امروز
-
ورود کتابهای دیجیتال؛ پایان کتابهای چاپی یا آغاز یک همزیستی تازه؟