حضرت فاطمه معصومه(س) در سال ۲۰۱ هجری قمری پس از سفری که از مدینه به قصد دیدار برادرشان امام رضا(ع) آغاز کرده بودند، در قم از دنیا رفتند؛ اما درباره چگونگی درگذشت ایشان، میان گزارشهای تاریخی تفاوتهایی وجود دارد. برخی منابع از بیماری و رحلت آن حضرت سخن گفتهاند و در برخی نقلها نیز مسمومیت و شهادتگونه بودن این واقعه مطرح شده است. کاروانی که در ساوه هدف حمله قرار گرفت و سفری که هرگز به دیدار امام رضا(ع) نرسید، سرانجام حضرت معصومه(س) را به قم رساند؛ شهری که بعدها به یکی از مهمترین مراکز علمی و مذهبی شیعه تبدیل شد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حضرت فاطمه معصومه(س) از بانوان بزرگ و والامقام خاندان اهل بیت(ع) است؛ بانویی که زندگیاش با عبادت، نیایش، پاکی و فضایل اخلاقی گره خورده و نام او با عفاف، تقوا و معنویت در فرهنگ شیعه پیوندی عمیق دارد. برخی بر این باورند که یکی از دلایل نامیده شدن ایشان به «معصومه»، جلوه یافتن عصمت حضرت فاطمه زهرا(س) در وجود این بانوی بزرگوار است.
فاطمه کبری، دختر پاک و بزرگوار امام موسی بن جعفر(ع)، در میان بانوان خاندان ولایت جایگاهی ممتاز دارد. حضرت معصومه(س) و امام رضا(ع) از یک مادر به نام «نجمه» متولد شدند. در منابع تاریخی برای مادر گرامی ایشان نامها و لقبهای متعددی ذکر شده که از جمله آنها میتوان به نجمه، تکتم، خیزران مرسیه، اروی، امالبنین، طاهره، سکن، سمانه، شقرا و صقر اشاره کرد.
بنابر روایت جهان نیوز، مؤلف کتاب «مستدرک سفینة البحار» درباره تاریخ ولادت حضرت معصومه(س) نوشته است: «فاطمة المعصومة المولودة فی غرة ذی القعدة سنة 173»؛ یعنی فاطمه معصومه در نخستین روز ماه ذیقعده سال ۱۷۳ هجری قمری دیده به جهان گشود.
در «تاریخ قم» تنها به سال وفات حضرت معصومه(س)، یعنی سال ۲۰۱ هجری قمری، اشاره شده است. برخی از نویسندگان متأخر نیز دهم ربیعالثانی را به عنوان روز رحلت آن حضرت ذکر کردهاند.
رحلت یا شهادت حضرت معصومه(س)؟
پس از آنکه امام رضا(ع) به اجبار مأمون از مدینه به سوی طوس حرکت کردند، حضرت فاطمه معصومه(س)، خواهر بزرگوار ایشان، نیز برای دیدار برادر راهی ایران شدند. این سفر اما در نزدیکی شهر ساوه با حادثهای تلخ همراه شد و کاروان ایشان مورد هجوم دشمنان اهل بیت(ع) قرار گرفت.
در جریان این حادثه، حضرت معصومه(س) مجروح شدند و پس از مدتی بیماری، رحلت کردند. در برخی نقلها نیز آمده است که ایشان در جریان این حوادث مسموم شدند و همین مسمومیت عامل اصلی وفات آن حضرت بوده است. از همین رو، شماری از مورخان و بزرگان، رحلت حضرت معصومه(س) را شهادتگونه دانستهاند.
بر اساس برخی گزارشها، حضرت معصومه(س) پس از ۱۷ روز بیماری در شهر ساوه، از دنیا رفتند و پیکر مطهر ایشان در شهر قم به خاک سپرده شد. از آن زمان، قم به واسطه وجود بارگاه این بانوی بزرگوار، به یکی از مهمترین مراکز زیارت و توجه شیعیان تبدیل شد.
مقام علمی حضرت معصومه(س)
حضرت فاطمه معصومه(س) تنها به دلیل انتساب به خاندان اهل بیت(ع) مورد تکریم نیستند، بلکه برای ایشان جایگاهی علمی نیز نقل شده است. در برخی منابع آمده است که گروهی از شیعیان برای دیدار امام موسی کاظم(ع) و مطرح کردن پرسشهای خود به مدینه رفتند، اما امام در سفر بودند.
آنان پرسشهای خود را به حضرت معصومه(س) که در آن زمان سن زیادی نداشتند، سپردند. هنگامی که روز بعد برای بازپس گرفتن پرسشها به منزل امام مراجعه کردند، متوجه شدند حضرت معصومه(س) پاسخ پرسشهای آنان را نوشتهاند.
آنان پاسخها را دریافت کردند و با خرسندی مدینه را ترک کردند. در مسیر بازگشت با امام موسی کاظم(ع) روبهرو شدند و ماجرا را برای ایشان بازگو کردند. هنگامی که امام پاسخهای حضرت معصومه(س) را مشاهده کردند، سه بار فرمودند: «پدرش فدایش.»
فضیلت زیارت حضرت معصومه(س)
زیارت و دعا در فرهنگ دینی، راهی برای پیوند دوباره انسان با معنویت و پروردگار است. زیارت حرم حضرت معصومه(س) نیز برای بسیاری از شیعیان فرصتی برای دور شدن از غفلت، تجدید امید و توجه دوباره به خداوند به شمار میرود.
زیارت مرقد مطهر کریمه اهل بیت(س) میتواند انسان را متوجه نیازمندی خود به خداوند کند و او را به فروتنی و دوری از غرور و تکبر فرا بخواند. زائر در این مسیر، با توسل به اولیای الهی، دل خود را متوجه پروردگار میکند.
در روایات، پاداش فراوانی برای زیارت حضرت معصومه(س) ذکر شده است. از امام جواد(ع) نقل شده است: «هر کس عمهام را در قم زیارت کند، بهشت از آن اوست.»
زیارت حضرت معصومه(س) در روایات
در منابع روایی، احادیث متعددی درباره فضیلت زیارت حضرت معصومه(س) نقل شده است. از جمله، سعد بن سعد، از محدثان برجسته قم، در محضر امام رضا(ع) حضور یافت. امام هشتم(ع) خطاب به او فرمودند: «ای سعد! از ما در نزد شما قبری است.»
سعد پرسید: فدایت شوم، آیا منظور شما قبر فاطمه دختر موسی بن جعفر(س) است؟ امام فرمودند: «آری، هر کس او را زیارت کند، در حالی که به حق او آگاه باشد، بهشت از آن اوست.»
از امام جعفر صادق(ع) نیز درباره زیارت حضرت معصومه(س) نقل شده است که هر کس ایشان را زیارت کند، بهشت بر او واجب میشود و در روایتی دیگر، زیارت آن حضرت همسنگ بهشت دانسته شده است.
ماجرای زیارت آیتالله بهجت در حرم حضرت معصومه(س)
از جمله موضوعاتی که در روایتهای مربوط به حرم حضرت معصومه(س) مورد توجه قرار گرفته، ماجرای زیارت آیتالله بهجت در این بارگاه ملکوتی است.
زیارت مأثور حضرت معصومه(س)
یکی از ویژگیهای برجسته حضرت معصومه(س)، وجود زیارتنامهای است که از سوی معصومان(ع) درباره ایشان نقل شده است. پس از حضرت فاطمه زهرا(س)، حضرت معصومه(س) از بانوانی دانسته شدهاند که زیارت مأثور درباره ایشان وارد شده است.
بانوان بزرگی همچون آمنه بنت وهب، فاطمه بنت اسد، حضرت خدیجه(س)، فاطمه امالبنین، حضرت زینب(س)، حکیمه خاتون و نرجس خاتون نیز از شخصیتهای والای خاندان پیامبر(ص) هستند، اما برای آنان زیارت مأثوری از سوی معصومان(ع) نقل نشده است.
این موضوع از سوی برخی نویسندگان به عنوان نشانهای از جایگاه ویژه حضرت معصومه(س) مورد توجه قرار گرفته است؛ بانویی که میتواند برای پیروان اهل بیت(ع)، بهویژه بانوان، الگویی از عفاف، تقوا، حیا و معنویت باشد.
چرا حضرت معصومه(س) را «کریمه اهل بیت» مینامند؟
حضرت فاطمه معصومه(س) در میان علما و فقهای شیعه با لقب «کریمه اهل بیت» شناخته میشوند؛ عنوانی که به طور ویژه برای این بانوی بزرگوار به کار رفته است.
بر اساس نقل مشهور، آیتالله سید محمود مرعشی نجفی، در رؤیایی صادق، امام صادق(ع) را مشاهده کرد. ایشان که با دعا و توسل در پی یافتن محل قبر حضرت فاطمه زهرا(س) بود، در خواب از سوی امام صادق(ع) خطاب قرار گرفت که: «بر تو باد به کریمه اهل بیت.»
در ادامه این نقل، امام صادق(ع) مراد از «کریمه اهل بیت» را حضرت فاطمه معصومه(س) معرفی کردند.
جایگاه حضرت معصومه(س) در شفاعت
در فرهنگ اسلامی، عالیترین مقام شفاعت به پیامبر گرامی اسلام(ص) نسبت داده شده و قرآن کریم از آن با عنوان «مقام محمود» یاد کرده است. در میان بانوان خاندان پیامبر(ص) نیز حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت فاطمه معصومه(س) دارای جایگاه ویژهای در روایات مربوط به شفاعت معرفی شدهاند.
درباره شفاعت حضرت زهرا(س) روایات متعددی وجود دارد و در برخی نقلها، شفاعت گنهکاران امت پیامبر(ص) به عنوان مهریه ایشان ذکر شده است.
درباره حضرت معصومه(س) نیز روایاتی درباره گستردگی مقام شفاعت ایشان نقل شده و از امام صادق(ع) روایت شده است که شیعیان با شفاعت ایشان وارد بهشت میشوند.
مقامات حضرت معصومه(س) درکلام استاد میرباقری
سرآمد بانوان خاندان امام کاظم(ع)
حضرت فاطمه معصومه(س) از نظر جایگاه شخصیتی و کمالات معنوی، در میان فرزندان امام موسی کاظم(ع)، پس از امام رضا(ع)، جایگاهی ممتاز دارد.
بر اساس برخی منابع رجالی، امام موسی کاظم(ع) دستکم ۱۸ دختر داشتهاند و حضرت معصومه(س) در میان این بانوان، جایگاه ویژهای داشته است.
حاج شیخ عباس قمی هنگام معرفی دختران امام موسی کاظم(ع)، حضرت فاطمه معصومه(س) را برترین آنان معرفی کرده و مینویسد: «بر حسب آنچه به ما رسیده، افضل آنها، سیده جلیله معظمه، فاطمه بنت امام موسی(ع) معروف به حضرت معصومه(س) است.»
فضیلتی که در میان فرزندان امام کاظم(ع) کمنظیر است
شیخ محمدتقی تُستری نیز در کتاب «قاموس الرجال»، حضرت معصومه(س) را بانویی اسوه معرفی کرده و فضیلت ایشان را در میان فرزندان امام موسی کاظم(ع)، به استثنای امام رضا(ع)، بینظیر دانسته است.
وی درباره جایگاه آن حضرت مینویسد که در میان فرزندان فراوان امام کاظم(ع)، پس از امام رضا(ع)، کسی همشأن حضرت معصومه(س) نیست.
این دیدگاهها بر اساس برداشتهایی است که عالمان شیعه از روایات نقلشده درباره حضرت فاطمه معصومه(س) داشتهاند؛ روایاتی که برای این بانوی بزرگوار مقامهایی را برشمردهاند که درباره دیگر برادران و خواهران ایشان به این شکل نقل نشده است.
سخن عجیب علامه حسنزاده درباره حضرت معصومه(س)
علامه حسنزاده آملی در تجلیل از جایگاه حضرت فاطمه معصومه(س)، در دانشگاه قم سخنی قابل توجه بیان کرده است.
وی گفت: «اگر برای من ممکن بود و مواجه با مشکل نمیشدم، برای تجلیل از شخصیتی مانند فاطمه معصومه سلاماللهعلیها این مسیر را سینهخیز میآمدم!»
سفر حضرت معصومه(س) به قم و آشکار شدن چهره نفاق
در روایت دیگری درباره علت سفر حضرت معصومه(س) به ایران، موضوع سفر ایشان تنها به دیدار برادر محدود دانسته نشده است.
بر اساس این روایت، امام رضا(ع) در سال ۲۰۰ هجری قمری به اجبار مأمون از مدینه به سمت مرو حرکت کردند. پس از شهادت امام موسی کاظم(ع)، امام رضا(ع) سرپرستی خاندان را بر عهده داشتند و حضرت معصومه(س) در آن زمان حدود ۱۰ سال داشتند.
امام رضا(ع) خواهران دیگری نیز داشتند، اما ارتباط و انس بیشتری میان ایشان و حضرت معصومه(س) وجود داشت. پس از گذشت مدتی از اقامت امام رضا(ع) در ایران، حضرت معصومه(س) در نامههایی از دوری برادر ابراز دلتنگی کردند.
سرانجام امام رضا(ع) برای خواهرشان نامهای فرستادند و ایشان را به خراسان دعوت کردند. حضرت معصومه(س) نیز به شوق دیدار برادر، مدینه را به مقصد مرو ترک کردند. در این سفر پنج تن از برادران ایشان به نامهای فضل، جعفر، هادی، قاسم و زید، به همراه تعدادی از برادرزادگان، غلامان و کنیزان، حضرت را همراهی میکردند.
چرا حضرت معصومه(س) در قم ماندگار شدند؟
برخلاف تصور برخی که گمان میکنند مقصد اولیه حضرت معصومه(س) قم بوده است، در این روایت، مقصد ایشان خراسان و دیدار امام رضا(ع) عنوان شده است.
هنگامی که کاروان حضرت به ساوه رسید، گروهی از مخالفان اهل بیت(ع) به کاروان حمله کردند و نبردی سخت شکل گرفت. در جریان این حادثه، تعدادی از برادران و برادرزادگان حضرت معصومه(س) به شهادت رسیدند.
برخی مورخان نیز امامزادگانی مانند سیداسحاق، سیدابوالرضا و سیدعلیاصغر در ساوه و هارون بن موسی الکاظم(ع) در اطراف ساوه را از همراهان حضرت دانستهاند که به دستور مأمون به شهادت رسیدند.
پس از این حادثه، حضرت معصومه(س) در ساوه بیمار شدند. از آنجا که قم از گذشته یکی از مراکز مهم شیعیان و دوستداران اهل بیت(ع) بود، ایشان را به قم منتقل کردند.
موسی بن خزرج، از شیعیان و بزرگان خاندان اشعری، حضرت معصومه(س) را در خانه خود در محله «میدان میر» اسکان داد. حضرت پس از ۱۷ روز اقامت در قم، رحلت کردند و در همین شهر به خاک سپرده شدند.
امروز حرم مطهر حضرت معصومه(س) به یکی از مهمترین زیارتگاههای شیعیان و دوستداران اهل بیت(ع) تبدیل شده است.
سفر حضرت معصومه(س) و نقش آن در نشر معارف دینی
در برخی تحلیلها، سفر حضرت فاطمه معصومه(س) به ایران تنها یک سفر خانوادگی برای دیدار برادر تلقی نشده، بلکه برای آن کارکردی تبلیغی و دینی نیز در نظر گرفته شده است.
بر اساس این دیدگاه، حضرت معصومه(س) در مسیر حرکت خود از فرصتهای موجود برای تبیین معارف اسلامی و دفاع از جایگاه امامت استفاده میکردند.
در آن زمان، مأمون تلاش داشت با طرح ولایتعهدی امام رضا(ع)، چهره خلافت عباسی را نزد افکار عمومی تغییر دهد. حضور شخصیتهایی از خاندان اهل بیت(ع)، از جمله حضرت معصومه(س)، احمد بن موسی و دیگر فرزندان امام موسی کاظم(ع) در ایران، میتوانست این تصویرسازی را با چالش مواجه کند.
از این منظر، سفر حضرت معصومه(س) به ایران را سفری زینبگونه دانستهاند که در جریان آن، ظلم و فشار حکومت عباسی و واقعیت رفتار مأمون آشکارتر شد. هرچند سفر ایشان به دیدار امام رضا(ع) نرسید، اما حضور ایشان در قم در ادامه به شکلگیری جایگاه ویژه این شهر در نشر معارف اهل بیت(ع) کمک کرد.
استقبال مردم قم از حضرت معصومه(س)
هنگامی که بزرگان قم از ورود حضرت معصومه(س) مطلع شدند، برای استقبال از ایشان به سوی کاروان حرکت کردند.
در حالی که موسی بن خزرج، از بزرگان خاندان اشعری، زمام ناقه حضرت را در دست داشت، گروه زیادی از مردم پیاده و سواره در اطراف کجاوه ایشان حرکت کردند.
بر اساس این نقل، حضرت معصومه(س) در روز ۲۳ ربیعالاول سال ۲۰۱ هجری قمری وارد قم شدند. ناقه حضرت در مقابل خانه موسی بن خزرج در محلی که امروزه «میدان میر» نامیده میشود، زانو زد و ایشان در خانه او سکونت کردند.
حضرت معصومه(س) ۱۷ روز در قم اقامت داشتند و در این مدت به عبادت و راز و نیاز با خداوند مشغول بودند. محل عبادت ایشان که امروزه با عنوان «بیتالنور» در مدرسه ستیه شناخته میشود، همچنان مورد توجه زائران است.
منزلت حضرت معصومه(س) در کلام ائمه(ع)
در روایات، جایگاه ویژهای برای حضرت معصومه(س) بیان شده است. از امام جواد(ع) نقل شده است: «من زار عمتی بقم فله الجنه»؛ یعنی هر کس عمهام را در قم زیارت کند، بهشت برای اوست.
حضرت معصومه(س) همچنین در برخی منابع به عنوان بانویی آگاه به مسائل زمان، محدثه و معلمهای توانمند معرفی شدهاند.
از امام صادق(ع) نیز نقل شده است: «ای مردم! شهر قم حرم من است، بانویی از فرزندان من در این شهر رحلت میکند که نامش فاطمه دختر موسی است و شیعیان با شفاعت او وارد بهشت میشوند.»
امام رضا(ع) نیز درباره زیارت حضرت معصومه(س) فرمودهاند: «من زارها عارفاً بحقها فله الجنه»؛ یعنی کسی که قبر فاطمه دختر موسی بن جعفر(ع) را با شناخت حق و جایگاه او زیارت کند، بهشت از آن اوست.
چرا زیارت حضرت معصومه(س) با زیارت حضرت زهرا(س) پیوند خورده است؟
یکی از نقلهای مشهور درباره جایگاه حضرت معصومه(س)، به رؤیای آیتالله سید محمود مرعشی نجفی، پدر آیتالله العظمی سید شهابالدین مرعشی نجفی، بازمیگردد.
او علاقه بسیاری داشت تا محل قبر حضرت فاطمه زهرا(س) را پیدا کند. برای این منظور ختمی را آغاز کرد و ۴۰ شب به دعا و توسل پرداخت.
در شب چهلم، پس از پایان ختم و توسل فراوان، به استراحت پرداخت و در عالم رؤیا به محضر امام صادق(ع) مشرف شد.
بر اساس این نقل، امام صادق(ع) به ایشان فرمودند: «عَلَیْکَ بِکَرِیمَه اَهْل الْبَیت»؛ یعنی «به دامان کریمه اهل بیت چنگ بزن.»
آیتالله مرعشی نجفی ابتدا تصور کرد منظور امام، حضرت فاطمه زهرا(س) است و عرض کرد که ختم را برای یافتن محل دقیق قبر ایشان انجام داده است.
اما در ادامه رؤیا، امام صادق(ع) فرمودند که منظور ایشان قبر حضرت معصومه(س) در قم است و افزودند که به دلیل مصالحی، خداوند خواسته است محل قبر حضرت فاطمه زهرا(س) پنهان بماند و قبر حضرت معصومه(س) را تجلیگاه قبر شریف حضرت زهرا(س) قرار داده است.
بر اساس همین روایت، اگر قرار بود قبر حضرت فاطمه زهرا(س) آشکار باشد و جلال و شکوهی برای آن مقدر شود، خداوند همان جلال و شکوه را به قبر حضرت معصومه(س) عطا کرده است.
آیتالله مرعشی نجفی پس از بیدار شدن از خواب، تصمیم گرفت برای زیارت حضرت معصومه(س) راهی ایران شود و به همراه خانواده خود نجف اشرف را به مقصد قم ترک کرد.
کد مطلب 2277941
-
رحلت یا شهادت حضرت معصومه(س)؛ ماجرای سفری که به خاکسپاری در قم ختم شد
-
قرآن درباره زن و مرد چه میگوید؟ ۱۰ آیه که نگاه ما به «برابری» را تغییر میدهد
-
از شهر ولایت تا کانون تشیع؛ قم چگونه قم شد؟ / معزی: محبت اهلبیت پیش از حضرت معصومه در قم ریشه داشت / میان حرم و حوزه، یک رابطه ساده و خطی وجود ندارد
-
چرا مهدویت در تحلیلهای سیاسی ما غایب است؟؛ وقتی آخرالزمان را فقط برای مناسبتها میخواهیم
-
اینطور توبه کنید تا محبوب خدا شوید / فرق «محب» و «محبوب» چیست؟